Quy hoạch không gian ngầm tại Việt Nam


Bước vào thế kỷ 21, đô thị Việt Nam phát triển nhanh với mật độ và tốc độ chưa từng có. Vấn đề quy hoạch công trình ngầm đang được đặt ra với mức độ phức tạp ngày càng cao. Sẽ không chỉ dừng lại ở mức độ xử lý hạ tầng cấp thoát nước như trong thế kỳ 20 trở về trước, hoặc chỉ ở cấp độ cố gắng ngầm hóa hệ thống cấp điện và thông tin liên lạc trong đô thị như trong hai thập niên vừa qua, mà sẽ tiến đến việc thiết kế và quản lý không gian ngầm với môi trường thân thiện để trong đó con người có thể sinh hoạt và đi lại giữa các toà nhà mà không cần lên mặt đường.

Nói chung, phần lớn chuyên gia trong nước chưa có kinh nghiệm trong việc quy hoạch và xây dựng không gian ngầm hiện đại như hệ thống metro ngầm, bãi xe ngầm nhiều tầng, công trình ngầm có chức năng dịch vụ thương mại hoặc các chức năng khác, có thể kết nối với nhau thành một hệ thống hoàn chỉnh, vì đây là các thể loại công trình hiện đại, rất mới tại Việt Nam.

Bài viết này giới thiệu điển cứu về quy hoạch và xây dựng không gian ngầm hiện đại tại một số thành phố trên thế giới, đặc biệt là tại thành phố ngầm Montréal (Canada), nơi người viết đã tham gia thiết kể cải tạo mở rộng không gian ngầm của Khu phố Quốc tế vào năm 2003 và qua đó bàn sâu hơn về một số kinh nghiệm chọn lọc, phù hợp với điều kiện thực tế, nhu cầu sử dụng và hiệu quả đầu tư của không gian ngầm trong đô thị Việt Nam.


Thành phố Ngầm Montréal (Canada)


  
“Thành phố Ngầm Montréal” là tên thường gọi của một hệ thống không gian ngầm đô thị lớn nhất thế giới, được bắt đầu phát triển từ 1962 cho đến nay, bao trùm hơn 40 ô phố với hơn 30km tuyến đi bộ ngầm, cho phép người đi bộ không cần ra ngoài trời giá lạnh mùa đông để đi đến hầu hết các công trình quan trọng của khu trung tâm mới của thành phố Montréal: các trạm metro và trạm xe buýt quan trọng, ga xe lửa, các cao ốc văn phòng, khách sạn, khu thương mại, trường đại học, rạp hát, và thậm chí công trình thể thao.

Thiết kế các tuyến đi bộ trong hệ thống này khá đa dạng. Có khi là một tuyến ngầm dưới lòng đất, hoặc băng qua một không gian lớn bán hầm không cột ở giữa với các cửa hàng lớn nhỏ ở xung quanh. Hoặc băng qua một khu vực có nhiều quầy hàng phục vụ ăn uống nhanh ở tầng trệt nhìn ra đường, hoặc thỉnh thoảng nối kết với các tuyến đi bộ trên không và không gian sảnh nội cao hàng chục tầng của một phức hợp thương mại dịch vụ và văn phòng cao tầng. Toàn bộ hệ thống có trên 100 lối vào chính của hệ thống ngầm trải rộng trên một diện tích trên 1km2, phía trên các lối vào chính này thường là các tổ hợp công trình đa chức năng hoặc chung cư cao tầng.

Vào thời gian 2002 - 2003, dự án cải tạo và mở rộng không gian quy hoạch nổi và ngầm của khu phố Quốc tế (Quartier International) đã được thực hiện, thuộc một quận trung tâm của Montréal, với các công trình mới hoặc sắp xây dựng (trung tâm hội nghị quốc tế, tổ hợp các văn phòng quốc tế và khu các cao ốc chung cư cao cấp đa chức năng), nằm giữa và nối kết khu vực phố cổ (Vieux Montréal) và khu phố Tàu với khu hạt nhân của trung tâm mới của thành phố Montréal (bao gồm cụm cao ốc Ville Marie thiết kế bởi Kiến trúc sư I. M. Pei vào 1962 và đầu mối metro quan trọng nhất Bonaventure của thành phố Montréal).  Dự án này không những giúp cho hệ thống giao thông bộ và ngầm của khu trung tâm mới và cũ được kết nối hoàn chỉnh hơn, mà còn giúp tạo nên một khu đô thị trung tâm đẹp và hiện đại mang dấu ấn thế kỷ 21 cho thành phố.


Thiết kế và Phát triển Hệ thống Không gian Ngầm tại Việt Nam


Việc xây dựng một thành phố ngầm quy mô như Montréal ở Việt Nam có thể nói là chuyện không thực tế và không cần thiết, vì chi phí cho việc xây dựng công trình ngầm thường rất cao, trong khi khí hậu tại Việt Nam không đến nỗi khắc nghiệt như mùa đông tại Montréal (có thể giảm đến dưới 400C, lúc đó dù mặc đủ ấm, người ta thường không thể đứng lâu ngoài trời quá 10 phút) để cần đầu tư cho một không gian đô thị liên kết các công trình mà người ta không cần đi ra ngoài trời.


Tuy nhiên chúng ta có thể tiếp thu một số kinh nghiệm như sau:

… Kinh tế đô thị: Tuyến đi bộ kết nối ngầm khả thi nhất về mặt kinh tế khi kết nối các khu vực đầu mối giao thông hoặc cụm công trình đa chức năng mật độ cao. Lợi ích kinh tế từ việc phát triển dịch vụ thương mại dọc theo tuyến để phục vụ cho lượng người đi bộ rất lớn, về lâu dài có thể bù trừ cho chi phí xây dựng, bảo trì và vận hành hệ thống. Theo nguyên tắc này, việc xây dựng tuyến đi bộ ngầm kết nối trạm metro tương lai của Chợ Bến Thành với cụm công trình cao ốc Vincom đã và đang xây dựng tại TP Hồ Chí Minh và các cụm công trình cao ốc quan trọng khác trong khu trung tâm là rất khả thi về mặt kinh tế, và đồng thời giúp giảm vấn đề kẹt xe có thể xảy ra trong tương lai khi giao thông xe và bộ mật độ cao chồng chéo với nhau trên cùng một mặt phẳng.

… Quyền sở hữu của những tuyến đường ngầm vẫn thuộc về nhà nước. Nhưng nhà đầu tư được quyền sử dụng các diện tích hai bên tuyến cho mục đích dịch vụ thương mại hoặc quảng cáo trong một thời hạn đủ lâu để thu hồi vốn đầu tư. Hoạt động của tuyến có thể là 24/24 cho một số tuyến, và có thể đóng lại trong thời gian nhất định cho một số tuyến khác, để đảm bảo vấn đề an toàn về người và của. Để dễ quản lý, việc thiết kế các lối ra vào và thoát hiểm cần được thiết kế sao cho có thể tách biệt lối ra vào các công trình và lối ra vào hệ thống ngầm.

… Định hướng trong không gian ngầm: Khi xây dựng tuyến ngầm, các giải pháp thiết kế giúp người đi bộ có thể định hướng vị trí và hướng đi bộ là rất quan trọng. Chúng ta có thể thỉnh thoảng mở một sân mái kính cho thấy công trình cao ốc phía trên, hoặc cung cấp các bảng chỉ dẫn tại các khúc quanh.

… Thông tin liên lạc: Ở một độ sâu nhất định thì sóng điện thoại thường bị mất, do đó việc thiết kế hệ thống ngầm cần được thiết kế giúp cho việc xây dựng hệ thống tiếp sóng được dễ dàng và ít tốn kém. Trong một khoảng cách nhất định, nhất là tại các đầu mối giao thông và công trình liên lạc, luôn có một quầy hướng dẫn thông tin, cung cấp bản đồ miễn phí, giúp xử lý các sự cố, và đảm bảo an ninh cho khu vực.

… Việc thiết kế hệ thống thoát hiểm, phòng chống cháy nổ, thông hơi, và các biện pháp an toàn khác nên giao cho chuyên gia nước ngoài trong thời kỳ đầu phát triển không gian ngầm, dễ học hỏi kinh nghiệm thiết kế và quản lý từ họ trong thực tế của một số dự án mẫu điển hình. Chúng ta không nên khuyến khích việc tự mày mò nghiên cứu thử nghiệm, vì đây là vấn đề quan trọng liên quan đến an toàn của con người, không cho phép một sai sót nào, dù nhỏ nhất.

… Giao thông: Việc xây dựng hệ thống công trình và tuyến đi bộ ngầm giúp tách riêng giao thông bộ và xe, do đó giúp giảm thiểu vấn đề ách tắc giao thông do việc phải dừng xe cho người đi bộ qua đường. Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể xây dựng hệ thống này trên cao (còn gọi là skyway) theo kinh nghiệm của các thành phố Houston hoặc Minneapolis (Hoa Kỳ). Chi phí cho việc xây dựng hệ thống này trên cao rẻ hơn nhiều so với việc xây dựng ngầm, nhưng thường chỉ phù hợp với khu đô thị mới như Thủ Thiêm (TP.HCM) hoặc Tây Hồ Tây (Hà Nội). Trong đó 2 hoặc 3 tầng dưới cùng được quy hoạch cho các chức năng công cộng kết hợp tuyến đi bộ trên cao, và nhà đầu tư được trợ giá cho phần diện tích xây dựng tuyến đi bộ trên cao, vì giúp cải thiện giao thông khu vực. 

… Cốt nền: Khi nền đất đô thị thấp cần nâng cao lên để giải quyết vấn đề lũ lụt hoặc nước biển dâng do biến đổi khí hậu, thì chúng ta có thể không cần đào sâu xuống, mà xây cao lên theo kinh nghiệm của thành phố Seattle. Trung tâm thành phố Seattle có một khu vực công trình ngầm mà trên thực tế nó nằm trên mặt đất khi trung tâm thành phố chưa được xây dựng lại sau đám cháy vào năm 1889 thiêu hủy phần lớn khu trung tâm. Quy hoạch mới của thành phố sau đó quyết định xây dựng công trình bằng vật liệu đá hoặc gạch khó cháy hơn gỗ, và nâng cốt nền tầng trệt lên ngang với cốt lầu 1 hoặc lầu 2 trước kia, để tránh vấn đề các nhà vệ sinh ở tầng trệt không thể xả nước khi mức thủy triều dâng cao. Các khu đô thị mới tại vùng thường bị lũ lụt như Huế có thể sử dụng giải pháp này để đảm bảo sinh hoạt đô thị có thể hoạt động bình thường khi có lũ lụt, và có thể sử dụng không gian ngầm làm hầm để xe khi không có lũ lụt.

… Quốc phòng: Việc xây dựng hệ thống không gian ngầm cho các khu đô thị mới của thủ đô Hà Nội như Mỹ Đình và Tây Hồ Tây có thể được dự trù cho mục đích hầm tránh bom cho người dân khi xảy ra chiến tranh. Tuy nhiên ở khu vực Hoàng Thành thì nên rất cẩn thận nếu dự định phát triển không gian ngầm, vì có thể gây ảnh hưởng không tốt đến việc bảo vệ di sản dưới lòng đất.

… Thoát nước đô thị: Xu hướng đề xuất xây dựng không gian ngầm cho các chức năng dịch vụ thương mại và bãi đỗ xe tại các công viên lớn trong khu vực nội thành cũ của TP Hồ Chí Minh và Hà Nội, không phải là điều nên khuyến khích vì làm tăng diện tích phủ bê tông nền, giảm diện tích thẩm thấu nước mưa tự nhiên xuống lòng đất bên dưới, hiện đang là một nguyên nhân quan trọng của lụt lội trong thành phố. Gần đây, có một số tác giả đưa ra những luận cứ thiếu cơ sở khoa học, cho rằng các dự án phát triển đô thị tại Nam Sài Gòn và Thủ Thiêm là nguyên nhân làm cho khu vực Sài Gòn cũ trên bờ Tây của Sông Sài Gòn bị tình trạng ngập lụt khi có triều cường như ngày nay. Thật ra, các nhà thiết kế của Nam Sài Gòn và Thủ Thiêm đã có ý thức bảo vệ môi trường rất tốt, qua việc dành khu vực phía Nam bán đảo Thủ Thiêm cho việc bảo tồn thiên nhiên và hạn chế xây dựng, và việc thiết kế Nam Sài Gòn như một khu đô thị xanh, bao gồm nhiều hòn đảo ngăn cách bởi hệ thống kênh rạch được giữ lại và khơi thông thêm thành hệ thống giao thông thủy. Nguyên nhân chính việc gia tăng mật độ xây dựng tăng cao gấp 4 lần của khu vực nội thành từ năm 1975 đến nay, nhưng không kèm theo chương trình nâng cấp hệ thống cống thoát nước với tiết diện lớn. Ngoài ra, diện tích không gian xanh quan trọng cho phép nước thẩm thấu tự nhiên của khu vực nội thành vẫn chỉ bao gồm các khu vực công viên Tao Đàn và trước Dinh Độc Lập, Thảo Cầm Viên, công viên Lê Văn Tám, Công viên 23/9 như thế kỷ trước và ngày càng bị đe dọa giảm xuống chứ không được tăng lên tương ứng với việc gia tăng mật độ dân số. Chính lòng tham của một số người trong xu hướng lấp kênh và ao hồ hoặc phá bỏ không gian xanh để làm đất xây dựng công trình trong khu vực nội thành, cộng với việc gia tăng mật độ xây dựng và dân số không đi kèm với việc nâng cấp hạ tầng và diện tích không gian xanh, đặc biệt là hệ thống thoát nước, đã làm diện tích có thể thẩm thấu nước tự nhiên của khu vực đã giảm xuống quá xa dưới mức cho phép. Trong tình hình đó, lũ lụt sau cơn mưa hoặc khi có triều cường, ngay cả trong khu vực nội thành, là điều tất yếu không thể tránh khỏi.

… Quản lý hiện trạng công trình ngầm: Nhu cầu xây dựng mới không gian ngầm chưa phải là cấp bách lắm tại nước ta bằng việc áp dụng phương pháp quản lý thông tin và xử lý thông tin một cách khoa học cho các công trình ngầm kỹ thuật đã, đang, và sắp được xây dựng tại các đô thị lớn. Ở Montréal, tài liệu về các công trình ngầm cũ và mới được tập trung và số hóa tại một đầu mối duy nhất qua hệ thống GIS và thông tin mạng nội bộ, giúp các ban ngành phối hợp với nhau được tốt nhất trong công tác xây dựng, cải tạo hệ thống không gian và công trình ngầm. Hiện nay thành phố Hồ Chí Minh và Hà Hội chưa có được một hệ thống thông tin về công trình ngầm hoàn chỉnh để phục vụ cho việc quy hoạch, quản lý và phát triển không gian ngầm, chưa có các quy định quy hoạch, thiết kế, thi công, để có cơ sở pháp lý nhằm xử lý khi có xung đột giữa các công trình ngầm cũ và mới, nếu có. Không gian ngầm của TP.HCM được giao cho nhiều sở quản lý như Sở Xây dựng, Sở Giao thông vận tải và nhiều đầu mối quản lý khác nên khi xảy ra sự cố, rất khó xác định được ai là đơn vị quản lý.



TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn

No comments:

Post a Comment