Định hướng Phát triển Bản sắc Không gian Trung tâm TP. Hồ Chí Minh trong Thế kỷ 21


Trung tâm Nghiên cứu Đô thị và Phát triển & Viện Nghiên cứu Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh

Hội thảo “Phát triển không gian đô thị Sài Gòn – TP. Hồ Chí Minh”.

Tháng 9/2012, tại Hội trường Viện Nghiên cứu Phát triển, 28 Lê Quý Đôn, Quận 3, TP.HCM.

______________________________________________________________

Định hướng Phát triển Bản sắc Không gian Trung tâm TP. Hồ Chí Minh trong Thế kỷ 21
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn(*)


Thành phố Hồ Chí Minh có một lịch sử phát triển trên ba trăm năm từ một thành phố Sài Gòn Gia Định xưa và là một trong những thành phố năng động và phát triển nhanh nhất thế giới hiện nay. Xu hướng phát triển không gian đô thị của Thành phố Hồ Chí Minh, đặc biệt là khu trung tâm, do đó, thường là một chủ đề được các nhà khoa học và trí thức rất quan tâm.

Trong khuôn khổ và thời gian giới hạn của cuộc hội thảo, bài viết này đề xuất một số định hướng phát triển bản sắc không gian trung tâm TP. Hồ Chí Minh từ nay cho đến cuối Thế kỷ 21. Định hướng này bao gồm việc phát triển bản sắc cho một số khu vực có giá trị lịch sử, văn hóa, hoặc tiềm năng phát triển, kết nối với nhau thành một thể thống nhất, qua đó nói lên được các giá trị về văn hóa, nghệ thuật, lịch sử, môi trường, sinh hoạt cộng đồng, và bản sắc nói chung của thành phố Hồ Chí Minh.

Khu Trung tâm Lịch sử

Khi các thành phố lớn trên thế giới trải qua một giai đoạn bùng nổ phát triển trung tâm đô thị, thì hầu hết các đô thị thường chọn giải pháp khoanh vùng một hay nhiều khu vực trung tâm lịch sử để bảo tồn nâng cấp và bảo vệ di sản trước áp lực của làn sóng nhà cao tầng. Khi áp lực này quá lớn thì người ta thường tạo nên một khu trung tâm cao tầng mới cho thành phố.

Đất nước ta có lịch sử phát triển 4000 năm, và không ít các đô thị chúng ta có giá trị lịch sử hàng ngàn năm (Hà Nội - 1000 năm) hoặc hàng trăm năm (TP Hồ Chí Minh - trên 300 năm, TP Huế - trên 100 năm, TP Đà Lạt - trên 100 năm). Trừ Hội An là ngoại lệ, hầu hết quy hoạch trung tâm các đô thị Việt Nam chỉ nêu hai thành phần là trung tâm hiện hữu mở rộng và trung tâm mới. Việc các nhà quản lý cho tới nay vẫn chưa khoanh vùng được ranh giới cụ thể khu trung tâm lịch sử của các đô thị này là điều khó hiểu, và rất đáng tiếc.
  • Việc xác định ranh giới cho khu Trung tâm lịch sử của TP Hồ Chí Minh là tiền đề quan trọng để bảo tồn các công trình lịch sử và cảnh quan lịch sử xung quanh các công trình đó. Người ta đang nói nhiều đến việc xây dựng bản sắc dân tộc, tiên tiến, hiện đại cho các đô thị Việt Nam, nhưng có một nghịch lý là những gì đã từng đem lại bản sắc độc đáo cho một hòn ngọc Viễn Đông ngày xưa, và còn tồn tại đến ngày nay, thì đang dần bị phá hỏng bởi các công trình cao tầng hiện đại vô cảm với khung cảnh lịch sử xung quanh.
  • Việc xác định ranh giới Khu trung tâm lịch sử ít nhất cần tính đến các thành phần quan trọng sau:
  • Trục đường Đồng Khởi kéo dài từ nhà thờ Đức Bà đến khách sạn Majestic, bao gồm Bưu điện Trung tâm, Trường Trần Đại Nghĩa, khách sạn Continental
  • Tổng thể công viên trước dinh Thống Nhất kéo dài đến vườn Tao Đàn, Tòa án nhân dân, Thư việc Quốc Gia, Trường Lê Quí Đôn.
  • Khu vực xây dựng trước kia của thành Bát Quái (còn gọi là thành Quy) được xây dựng vào năm 1795 và thành Phụng được xây dựng vào năm 1867. Dù hai thành này không còn, nhưng rất có thể có nhiều cổ vật có thể tìm được phía dưới nền đất.
  • Tổng thể khu vực trước trụ sở Ủy ban Nhân dân Thành Phố HCM và Nhà hát thành phố.
  • Khu vực các biệt thự cao cấp hoặc ngoại giao trước đây, đặt biệt là các trục đường Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Đình Chiểu, Tú Xương, Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Lê Quí Đôn.
  • Ngoài ra, cần nâng cấp và mở rộng hệ thống cây xanh gồm những công viên và quảng trường nối liền với nhau bằng các đại lộ xanh, thành một mạng lưới cây xanh hoàn chỉnh.
Trong khu Trung tâm lịch sử này, thành phố cần đưa ra những chính sách cụ thể hướng dẫn việc xây mới hoặc cải tạo các công trình, để tránh tình trạng các công trình cao tầng hoặc nhà phố mới không phù hợp, làm hỏng bản sắc các công trình di sản. Trong chu vi trung tâm lịch sử, người dân sẽ được hưởng chính sách ưu đãi đặc biệt khi bảo tồn hoặc cải tạo theo các quy định hướng dẫn. Người ta thường lầm tưởng là bảo tồn không đem lại lợi ích kinh tế, nhưng kinh nghiệm thực tế tại các nước cho thấy, ngoài ý nghĩa văn hóa xã hội, lợi ích đem lại từ nguồn thu du lịch thương mại thường rất cao khi có chiến lược bảo tồn đúng đắn.

Việc khoanh vùng khu trung tâm lịch sử không chỉ dừng ở mức độ bảo tồn, mà còn cần được nâng cấp thành khu vực văn hóa, lịch sử, giao lưu quốc tế, sinh hoạt cộng đồng, và đồng thời là không gian xanh cho khu cao tầng khác của trung tâm thành phố. Các tuyến đường đi bộ di sản trong khu vực cũng sẽ trở thành các tuyến dịch vụ du lịch thương mại thu hút khách du lịch và người sử dụng. Khi làm được như vậy, khu trung tâm lịch sử không những phục vụ cho nhu cầu tinh thần, mà còn đem lại lợi ích vật chất rất lớn cho doanh nghiệp trong khu vực cũng như cho ngân sách thành phố. Chúng ta có thể tham khảo kinh nghiệm các trung tâm lịch sử tại Paris, San Francisco, Boston, Thượng Hải, Toronto, và Seattle.

Khu trung tâm lịch sử của thành phố, với những chính sách về quản lý phát triển và cải tạo hoàn toàn khoác với hai thành phần kia (khu trung tâm hiện hữu mở rộng và trung tâm mới Thủ Thiêm), sẽ là khu thấp tầng với các dịch vụ cao cấp, là khu đô thị với không gian xanh nằm giữa các công trình cao tầng xung quanh theo dạng lòng chảo, và là một trong những khu sinh hoạt văn hóa xã hội cộng đồng quan trọng nhất của trung tâm thành phố.

Khu Trung tâm Hiện đại (Quận 1 - Thủ Thiêm - Quận 4 - Quận Bình Thạnh)

Khu trung tâm hiện đại của TP Hồ Chí Minh chủ yếu sẽ bao gồm phần còn lại của Quận 1 không thuộc Khu Trung tâm lịch sử, Trung tâm Thủ Thiêm, và một phần giáp ranh với hai khu này thuộc Quận 3, Quận 4, và Quận Bình Thạnh.

Khu Trung tâm hiện đại này cần tạo ra được các giá trị bản sắc mới với dấu ấn thời đại. Điều này không những là trách nhiệm, mà còn là thử thách lớn lao cho thế hệ hiện tại, khi mà mọi thứ đều qua đi, chúng ta không còn nữa, và con cháu chúng ta muốn tìm câu trả lời cho câu hỏi "thời đại nửa cuối thế kỷ 20 đến nửa đầu thế kỷ 21 đã để lại được những di sản gì đáng kể cho đất nước, trong đó có di sản đô thị?".

Có thể nói con đường đi tìm bản sắc mới của chúng ta hiện đang chệch hướng, bởi thay vì dấn thân khai phá bản sắc mới tại những vùng đất mới, thì người ta lại thường tự buộc mình loanh quanh chen chúc trong khung cảnh cũ, và quá nóng vội một cách đáng tiếc trong việc thay thế dần dần, nếu không nói là hủy hoại, những bản sắc đang có và đã được thế giới công nhận, bằng những bản sắc mới chưa được khẳng định!

Trong lịch sử Việt Nam, vua Lý Thái Tổ từng lập nên kinh đô Thăng Long vào đầu thế kỷ 11. Nhiều đời chúa Nguyễn xây dựng nền tảng cho Phú Xuân phát triển thành kinh đô Huế. Nhà kinh doanh Quách Đàm tặng chợ Bình Tây cho người dân và xây dựng nên một khu vực trù phú hàng đầu miền Nam tại Chợ Lớn với bản sắc độc đáo vào đầu thế kỷ 20... Con đường tìm bản sắc mới, qua việc phát triển bản sắc mới cho Khu trung tâm hiện đại của TP Hồ Chí Minh, tuy khó khăn nhưng rất vinh quanh nếu có sự đoàn kết và lòng quyết tâm dài hạn của nhiều thế hệ nối tiếp nhau.

Quảng trường Trung tâm hai bên sông Sài Gòn

Đứng trên cao nhìn xuống trục trung tâm Nguyễn Huệ và nhìn sang bên kia sông, nơi một công ty tư vấn nước ngoài đề xuất việc xây dựng quảng trường tầm cỡ châu Á tại Thủ Thiêm, rộng 13ha và có sức chứa lên đến 1 triệu người, chúng ta mới thấy rõ việc nên xem lại đề xuất này về vị trí và quy mô của quảng trường.

Không gian lễ hội tương lai TP.HCM cần tạo được sự nối kết thống nhất giữa không gian trung tâm lịch sử 300 năm của thành phố và không gian hiện đại tương lai tại Thủ Thiêm.

Vì vậy, tổng thể không gian này nên được định hình bởi ba trục lộ tam giác chính dành riêng cho người đi bộ vào lúc cao điểm nhất của những lễ hội quan trọng: (1) trục Nguyễn Huệ - Đồng Khởi, (2) trục Lê Lợi, (3) trục Hàm Nghi; và người đứng ở cực tam giác này có thể nhận biết hình dáng các công trình trọng điểm tại các cực tam giác kia. Quảng trường Thủ Thiêm nên nằm ở vị trí cực tam giác, nhưng theo thiết kế hiện nay có khoảng cách quá xa đến đoạn đầu đại lộ Nguyễn Huệ và Hàm Nghi, do đó không đảm bảo việc cảm nhận yếu tố không gian liên hoàn nói trên và khoảng cách đi bộ phù hợp.

Tổng quy mô phục vụ trong cùng một lúc cho không gian lễ hội trung tâm thành phố không nên quá cao để việc quản lý lễ hội không trở nên quá phức tạp. Quy mô tổ chức lễ hội cho hàng triệu người tham gia trong khu trung tâm trong tương lai nên được chia đều cho khu vực xác định bởi các trục tam giác này, thay vì chỉ chủ yếu tập trung tại quảng trường Thủ Thiêm và coi nhẹ vai trò trục Nguyễn Huệ và Lê Lợi…

Khu trung tâm Thủ Thiêm nên dành tỉ lệ quy mô nhỏ hơn cho quảng trường và ưu tiên dành phần đất còn lại cho công viên cây xanh và bãi cỏ. Đồng thời, các công trình cao tầng quanh quảng trường Thủ Thiêm không nên chịu sự khống chế chiều cao như hiện nay và thậm chí có thể không giới hạn chiều cao, mà chỉ nên giới hạn tỉ lệ phần trăm diện tích phủ bêtông nền.

Các khu Văn hóa Giao lưu Quốc tế

Trong quá trình hội nhập quốc tế, các khu vực giao lưu quốc tế đang dần hình thành, làm cho cuộc sống đô thị trở nên phong phú hơn.

Tại TPHCM ngày nay, người ta có thể nhận biết các khu phố Nhật ở đường Lê Thánh Tôn và Thái Văn Lung, khu phố Hàn gần sân bay Tân Sơn Nhất, Phú Mỹ Hưng và chợ Ông Tạ, khu khố người Hoa ở Chợ Lớn đang dần phát triển trở lại và khu phố Tây tại đường Phạm Ngũ Lão.

Nếu được quan tâm hỗ trợ về mặt kinh tế - xã hội cũng như được hướng dẫn về quy hoạch, kiến trúc và quản lý phù hợp, các khu giao lưu quốc tế này có thể dần dần phát triển để trở thành những khu vực năng động, giàu bản sắc, là nơi trao đổi kinh nghiệm giao tiếp quốc tế cho giới trẻ và là khu giao dịch văn hóa - thương mại của các doanh nghiệp Việt với các nước trong thời kỳ toàn cầu hóa hiện nay.

Mạng lưới Xanh

Không gian xanh của khu trung tâm hiện nay cần được mở rộng thành một không gian xanh liên hoàn, không những cho phép người đi bộ và đi xe đạp đi đến mọi nơi trong khu trung tâm trong không gian xanh, mà còn có tác dụng dẫn gió và làm mát đô thị, tạo cảnh quan phục vụ sinh hoạt cộng đồng, cải tạo môi trường và gia tăng độ thẩm thấu nước mưa của khu trung tâm.

Không gian xanh này sẽ bao gồm:
  • Không gian xanh Thảo Cầm Viên mở rộng về phía sông Sài Gòn
  • Không gian xanh dọc theo hai bờ sông Sài Gòn
  • Không gian xanh trước Dinh Thống Nhất kết nối với Dinh Thống Nhất và Vườn Tao Đàn
  • Không gian xnah Công Viên 23/9
  • Các công viên xanh bố trí mới trong khu lõi của các khu phố vàng (bao bọc bởi 4 con đường, ví dụ Khu vực giới hạn bởi Nguyễn Huệ, Lê Lợi, Pasteur, Tôn Thất Thiệp, hoặc khu vực Ba Son, hoặc khu vực Cảng Sài Gòn sẽ di dời) sau khi các khu này được cải tạo phát triển thành các khu phức hợp cao tầng.
  • Không gian xanh cho người đi bộ hai bên các kênh rạch.
  • Các không gian xanh nhỏ đóng vai trò trung tâm của các cộng đồng sinh hoạt nhỏ trong Khu trung tâm.
Các không gian xanh này sẽ được kết nối lại với nhau bằng các trục xanh trồng nhiều cây bóng mát với các hạ tầng và cơ sở dịch vụ phục vụ cho người đi bộ.

Kết nối với Hệ thống Đa trung tâm

Các khu vực có bản sắc phong phú nói trên cần được kết nối chặt chẽ với nhau về mặt giao thông và về mặt sử dụng. Ngoài ra, chúng còn cần được kết nối thuận tiện về giao thông, đặc biệt là giao thông công cộng, với mạng lưới hệ thống đa trung tâm gần với Khu Trung Tâm TP HCM như:
  • Trung tâm Chợ Lớn cũ và Chợ Lớn mới
  • Trung tâm Đô thị Nam Sài Gòn
  • Trục Sài Gòn Biên Hòa Chợ Lớn, kết nối với các Đô thị Đại học Quốc gia, Khu công nghệ cao, Làng Olympic sẽ xây dựng trong tương lai, và trung tâm Biên Hòa và Bình Dương.
  • Trung tâm Đô thị mới Khu vực sân bay Tân Sơn Nhất (sau khi hoàn thành việc chuyển về sân bay Long Thành)
  • Khu vực Đô thị mới xung quanh Sân bay Long Thành.
  • Các khu Đô thị mới dọc theo trục xa lộ Đông Tây
________________________________________________________________

(*) Tiến sĩ - Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn là một chuyên gia quy hoạch và kiến trúc làm việc tại Bắc Mỹ và Việt Nam. Ông có trên 25 năm kinh nghiệm quốc tế về thiết kế, tư vấn chiến lược, và giảng dạy tại Á Châu (Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Phi Luật Tân, Mã Lai, và Tân Gia Ba) và Bắc Mỹ (Hoa Kỳ, Gia Nã Đại, và Mễ Tây Cơ).

Ông cộng tác chặt chẽ cùng các chuyên gia đa ngành nhằm mục đích gắn liền nghiên cứu với thực hành. Kinh nghiệm của ông bao gồm công tác thiết kế tại các công ty quốc tế và chuyên gia hàng đầu (Công ty Skidmore & Owings, Merrill, Văn phòng KTS Ngô Viết Thụ,...), công tác giảng dạy (Đại học Washington Đại học California, và nhiều đại học khác), và công tác tư vấn chiến lược cho chính quyền địa phương (tại Việt Nam, Gia Nã Đại, và Hoa Kỳ).

Ông cũng tham gia công tác nghiên cứu về quy hoạch, kiến trúc, và văn hoá xã hội, cũng như diễn thuyết tại các đại học và hội nghị quốc tế. Ông là thành viên của các tổ chức và hội chuyên ngành, trong đó có Hội Kiến trúc sư Việt Nam, Hội Quy hoạch Việt Nam, Viện Kiến trúc Hoa Kỳ, và Hội Quy hoạch Hoa Kỳ.

Ông tốt nghiệp văn bằng Tiến sĩ Khoa học về Quy hoạch và Kiến trúc tại Đại Học Washington, văn bằng Thạc sĩ Quy hoạch và Kiến trúc tại Đại Học Tổng Hợp California ở Berkeley, và văn bằng Kiến trúc sư tại Đại Học Kiến Trúc Thành Phố Hồ Chí Minh.

No comments:

Post a Comment