Cái gốc của chính quyền đô thị là lá phiếu của người dân

Khái niệm chính quyền đô thị đang được đặt lên bàn nghị sự của Quốc hội trong những ngày qua với nhiều chiều ý kiến. 

Đã xuất hiện những ý kiến bàn về quy mô hoặc cần phải có những bộ luật riêng cho mô hình này, thậm chí đã có vị đại biểu tính đến mức thu ngân sách vài mươi tỉ đồng nếu một địa phương tổ chức thành công chính quyền đô thị. Trong một cuộc trò chuyện với Lao Động Cuối tuần, TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn nói rằng những vấn đề nói trên “chỉ là cái ngọn, gốc rễ của một mô hình chính quyền đô thị phải là lá phiếu của người dân”. 

TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn

Thập niên 1980, thành phố Seaside (Florida) là một trong những thành phố đầu tiên tại Hoa Kỳ được biết đến như một nơi có tổ chức chính quyền đô thị. Rất nhanh chóng, thành phố với dân số hơn 12.000 dân này trở thành một ví dụ kinh điển về mô hình phát triển gắn liền với giao thông công cộng và quản lý hiệu quả về mặt chính quyền đô thị cho ngành kiến trúc - quy hoạch ở những trường đại học lớn tại Hoa Kỳ, trở thành nơi tham quan học tập của các kiến trúc sư hàng đầu của đất nước này. Tháng 4.2012, Viện Kiến trúc Hoa Kỳ đã vinh danh thành phố Seaside vào trong số 100 địa điểm kiến trúc tiêu biểu trong vòng 100 năm qua tại Florida. 

Trở lại với câu chuyện về chính quyền đô thị đang được bàn thảo sôi nổi ở nước ta trong những ngày qua, hầu hết các vấn đề xoay quanh việc tổ chức, quy hoạch, thu ngân sách… từ những mô hình chính quyền đô thị. Tuy nhiên, một chính quyền đô thị thực sự lại được quyết định bởi chính người dân sống trong đó, thông qua lá phiếu bầu của họ. Một chuyên gia trong lĩnh vực quy hoạch - kiến trúc, tiến sĩ Ngô Viết Nam Sơn, người đã có kinh nghiệm làm việc và giảng dạy trong chuyên ngành kiến trúc tại một số trường đại học ở Hoa Kỳ, Canada… cho rằng cần phải nghiên cứu nghiêm túc và tổ chức một chính quyền đô thị từ chính những vấn đề gốc rễ này.

Rất nhiều người nói đến chính quyền đô thị, theo ông, điều kiện nào cần thiết cho việc xây dựng mô hình này tại Việt Nam?

- Tôi cho rằng khi bàn đến xây dựng mô hình chính quyền đô thị thì những việc như kiến trúc, quy hoạch hay bỏ Hội đồng nhân dân… chỉ là những vấn đề ngọn của câu chuyện. Vấn đề gốc rễ của một chính quyền đô thị chính là quyền hạn và ảnh hưởng trực tiếp đối với môi trường sống và phát triển đô thị của người dân sống tại đó, thông qua lá phiếu bầu của mình. 

Một cộng đồng dân cư có thể quyết định việc chọn lựa ra người đứng đầu thông qua lá phiếu bầu và trao quyền hành thực sự cho người đó để thực hiện những chính sách có lợi cho cộng đồng, đó là tiền đề của một chính quyền đô thị thực sự. Tất nhiên, người đứng đầu đó phải được giám sát bởi chính người dân, cũng thông qua lá phiếu dành cho một hội đồng của thành phố, để tránh việc chuyên quyền, tham nhũng, bè phái… Sau nhiệm kỳ, người dân lại xem xét có nên bầu cho người đó nữa không, một chính quyền đô thị phải được vận hành trên nền tảng như vậy. 

Trên thế giới có nhiều mô hình chính quyền đô thị nhưng có thể thấy có hai cách tổ chức. Có thể người dân sẽ bỏ phiếu bầu trực tiếp một Thị trưởng (Mayor) cùng nhóm cộng sự của ông ta, hoặc người dân bầu ra một Hội đồng thành phố (City Council) và hội đồng này bầu chọn một Thị trưởng, hoặc sẽ đi thuê một người quản lý (City Manager) như một doanh nghiệp đi thuê Giám đốc Điều hành (CEO). 

Cả Thị trưởng lẫn người quản lý này sẽ được giao quyền hạn để thực hiện những chính sách do Hội đồng thành phố đề ra để nâng cao đời sống cho cộng đồng. Tất nhiên, họ sẽ bị giám sát bởi chính hội đồng này và sẽ được xem xét hiệu quả công việc sau mỗi nhiệm kỳ để người dân có nên tiếp tục bỏ phiếu hoặc thuê nữa không. 

Tổ chức như vậy, liệu có xảy ra xung đột giữa chính quyền địa phương và chính quyền trung ương? 

- Việc trao quyền tự quản cho địa phương là một trong những yếu tố không thể thiếu nếu muốn xây dựng chính quyền đô thị. Tự quản không chỉ về chính sách mà còn phải được quyền tự quyết định ngân sách. Anh không thể làm gì nếu không có tiền hoặc ngồi đợi người khác cho tiền để thực hiện dự án của mình. Chính quyền trung ương nên buông bớt trách nhiệm đối với những chính quyền đô thị mà chỉ tạo ra những khung luật để các chính quyền này tự vận hành bởi có những vấn đề của địa phương mà chính quyền trung ương không thể nào giải quyết tốt hơn những người tại chỗ. 

Với vấn đề nộp ngân sách, trên thế giới đã có những ví dụ, các đô thị nhỏ được quyền giữ lại toàn bộ tiền thuế để tái đầu tư cho cộng đồng, với những đô thị lớn họ có thể nộp về cho chính quyền trung ương 60-70% tiền thuế để đóng góp cho ngân sách. Tóm lại, nếu chính quyền trung ương có đủ tự tin khi tạo ra một bộ luật rõ ràng để giao quyền tự quyết cho lãnh đạo địa phương thì không thể xảy ra xung đột. 

Vị trí lãnh đạo của nhiều địa phương hiện nay vẫn do chính quyền trung ương bổ nhiệm, đôi khi là người từ nơi khác đến, ông nghĩ thế nào về vấn đề này khi đặt nó vào mô hình một chính quyền đô thị? 

- Việc xây dựng một chính quyền đô thị đồng nghĩa với việc xây dựng một cộng đồng dân cư có bản sắc. Một cộng đồng dân cư có bản sắc buộc phải có dấu ấn của người lãnh đạo. Chúng ta hãy tự hỏi, dấu ấn của người lãnh đạo cộng đồng mình là gì? Có ai biết dấu ấn của người lãnh đạo cộng đồng của mình không? Người dân cần có người đại biểu thật sự của mình và người đại biểu đó phải có quyền hạn rõ ràng, có tự chủ với ngân sách để thực hiện những yêu cầu của cộng đồng dân cư đưa ra. 

Vì vậy, chỉ có những người đang sống và làm việc tại địa phương, hiểu rõ các vấn đề của cộng đồng thì mới giải quyết hiệu quả những yêu cầu của cộng đồng. Không thể bổ nhiệm một người đến từ nơi khác để đứng đầu một chính quyền đô thị được. 

Như đã nói ở trên, người dân tự bầu ra lãnh đạo của mình và giám sát thông qua khung luật do chính quyền trung ương ban hành chính là việc tạo ra luật chơi chứ không phải tạo ra một lãnh đạo. Khi đã có luật chơi, người dân lẫn người được bầu cử căn cứ theo đó mà vận hành chính quyền đô thị. Cần có cơ cấu để người dân có thể thay lãnh đạo bằng chính lá phiếu của mình. Sẽ tránh được tình trạng một lãnh đạo được từ trên “ấn” xuống mà không hiểu và không thể giải quyết được những vấn đề của cộng đồng tại chỗ. 

Một địa phương gần đây có nhiều thay đổi bởi dấu ấn của người đứng đầu như Đà Nẵng, có thể coi đó là chính quyền đô thị? 

- Tôi đã có vài lần làm việc với chính quyền Đà Nẵng, và thấy là các nhà lãnh đạo Đà Nẵng rất năng động. Tuy nhiên, mô hình chính quyền ở đây chỉ mới manh nha hình thành chính quyền đô thị chứ chưa hoàn toàn là một chính quyền đô thị theo đúng định nghĩa của nó, vì những hạn chế về mặt pháp lý hiện nay. Trước đây, ông Nguyễn Bá Thanh đã tạo ra được những dấu ấn cá nhân đối với việc phát triển của thành phố này. Cũng phải công bằng mà nói rằng Đà Nẵng có điều kiện cho việc phát triển, bởi ngoài thiên nhiên thì thành phố này không có nhiều thứ để bảo tồn nên rất thuận lợi cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng. 

Tuy nhiên, tôi băn khoăn liệu cơ chế hiện nay có thể tạo điều kiện cho những người kế nhiệm ông Thanh làm được những việc như ông đã làm hay không? Hay phải loay hoay để tìm cách đặt lại dấu ấn cá nhân bằng việc tìm một lối đi khác mà không kế thừa những gì đang có! Do đó, việc người dân thông qua lá phiếu của mình để bầu ra một người lãnh đạo, đề ra luật chơi để người đi sau tiếp tục những thành công hoặc sửa chữa những sai lầm đã có. Bởi, một nhiệm kỳ vài năm là quá ngắn ngủi nếu ai đó muốn tạo ra dấu ấn riêng cho mình nhưng dấu ấn riêng đôi khi không phải là những công trình xây dựng bề thế, mà có khi đó là những chính sách phù hợp để cộng đồng có thể phát triển lâu bền. 

Theo ông địa phương nào ở Việt Nam hoặc ở TPHCM phù hợp với việc tổ chức chính quyền đô thị? 

- Chúng ta nên thử nghiệm việc tổ chức chính quyền đô thị ở những khu vực có diện tích nhỏ và dân số ít rồi hãy nghĩ đến việc nhân rộng ra ở những nơi rộng lớn hơn. Trên thế giới, những đô thị có tổ chức chính quyền đô thị tốt nhất thường có số dân không đông hơn 2 triệu người. 

Tại Việt Nam, chúng ta có thể tổ chức thử nghiệm ở Phú Quốc. Theo tôi, đây là khu vực có lượng dân cư lẫn cơ sở hạ tầng rất phù hợp với việc tổ chức một chính quyền đô thị. Tại TPHCM, khu vực Thủ Thiêm với hạ tầng hoàn toàn mới và mật độ dân cư vừa phải hoàn toàn phù hợp với mô hình chính quyền đô thị.
 

- Xin cảm ơn ông!

Trung Bảo thực hiện

 

No comments:

Post a Comment