Thiết kế Quy hoạch Kiến trúc Bền vững: Ứng xử với Biến đổi khí hậu

Hiện nay, nguy cơ biến đổi khí hậu dẫn đến nước biển dâng và thay đổi môi trường sinh thái đang là một mối lo chung ở tầm quốc tế, trong đó Việt Nam được xem là một trong những nước chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Quy trình quy hoạch đô thị tại Việt Nam cho đến hiện nay đang cần được cập nhật để tính đến việc giải quyết mối lo này trong các quy hoạch đô thị mới và quy hoạch phát triển dài hạn. Trong khi chờ đợi sự cập nhật về quy chuẩn quy hoạch xây dựng đô thị, KTS cần chủ động áp dụng những nguyên tắc quy hoạch kiến trúc bền vững trong mối ứng xử với biến đổi khí hậu. Bài viết này giới thiệu mốt số nguyên tắc quan trọng, được minh họa bởi ba dự án quy hoạch đã và đang được phát triển tại Việt Nam.

SƠ LƯỢC THÔNG TIN CÁC DỰ ÁN

Quy hoạch Khu Đô thị Nam Sài Gòn

Dự án phát triển Khu Đô thị Nam Sài gòn được thực hiện theo thiết kế Quy hoạch của công ty Skidmore, Owings & Merrill (SOM), được chọn sau cuộc thi quốc tế năm 1993. Dự án rộng khoảng 3000ha, chạy dài 17km hai bên trục lộ chính theo hướng Đông Tây (phía Nam của các quận trung tâm TP HCM hiện hữu), dự kiến thu hút khoảng 1 triệu dân. Liên doanh Phú Mỹ Hưng (Đài Loan và Việt Nam) phát triển khu vực trung tâm đa chức năng rộng khoảng 750 ha theo tiêu chuẩn hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội cao cấp. Đồ án được trao Giải thưởng Kiến trúc Đô thị của Tạp chí Progressive Architecture (1995), Giải thưởng Danh dự về Thiết kế Đô thị của Viện Kiến trúc Hoa Kỳ (1997), danh hiệu Công trình Tiêu biểu trong thời kỳ Đổi mới của Hội KTS Việt Nam (2008), và danh hiệu Khu Đô thị Kiểu Mẫu của Bộ Xây dựng (2008). Dù đồ án được bắt đầu thực hiện vào thời kỳ chưa có mối quan tâm sâu sắc về biến đổi khí hậu, nhưng ngay từ khi bắt đầu, quy hoạch của đồ án đã có một số định hướng phù hợp với cách ứng xử với biến đổi khí hậu ngày nay, và tiếp tục đang được điều chỉnh thêm cho tốt hơn.

Bản đồ các vùng chịu ảnh hưởng nếu nước biển dâng từ 1-5m ở Đồng bằng sông Cửu Long

Quy hoạch Chi tiết Khu Đô thị Du lịch Thái Nam, Phú Quốc, Tỉnh Kiên Giang

Khu Đô thị Du lịch Thái Nam có quy mô 164 ha, là một khu dịch vụ du lịch, thương mại, gồm khoảng 1500 phòng phục vụ khách du lịch quốc tế và trong nước, 3 cụm loại hình du lịch chính là: du lịch hội nghị thương mại, du lịch biển, và du lịch cao cấp với các trung tâm là 3 quảng trường thiết kế phù hợp với loại hình sử dụng. Ngoài ra còn có Làng Nghệ sĩ và khu văn hóa lịch sử tâm linh. Toàn khu được tổ chức như một trung tâm đô thị du lịch thu nhỏ bao gồm khu ở các loại, dịch vụ công cộng, khu đa chức năng, khu văn phòng dịch vụ, và hạ tầng khác. Quy hoạch Chi tiết Tỷ lệ 1/500 đã được UBND Tỉnh Kiên Giang phê duyệt năm 2009.

Quy hoạch Khu Đô thị Du lịch Thái Nam

Quy hoạch Chi tiết Khu Đô thị Công nghệ Đông Kiều, Vĩnh Long

Khu Đô thị Công nghệ Đông Kiều, Vĩnh Long có diện tích khoảng 45 ha, nằm ở phía Bắc chân cầu Cần Thơ (thuộc tỉnh Vĩnh Long), được tổ chức như một trung tâm đô thị cao cấp thu nhỏ với đầy đủ các chức năng như: các cơ sở nghiên cứu đào tạo, nhà ở, các công trình thương mại dịch vụ, công trình phục vụ công cộng, mạng lưới hạ tầng kỹ thuật, công viên cây xanh, … cho quy mô dân số khoảng 5000 người. Quy hoạch chi tiết 1/500 đã được UBND Tỉnh Vĩnh Long phê duyệt năm 2012. Khu Đô thị Công nghệ Đông Kiều là nơi nghiên cứu phát triển công nghệ mới phục vụ cho toàn vùng ĐBSCL, và kết nối với Cần Thơ, Trung tâm Vĩnh Long, TP Hồ Chí Minh, và các trung tâm đô thị khác của ĐBSCL qua mạng giao thông cao tốc và giao thông thủy.

Quy hoạch Khu Đô thị Công nghệ Đông Kiều

MỘT SỐ NGUYÊN TẮC THIẾT LẬP QUY HOẠCH KIẾN TRÚC BỀN VỮNG VÀ ỨNG XỬ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

Việc ứng xử với biến đổi khí hậu cần phù hợp với nhu cầu sử dụng, cải thiện vi khí hậu, giữ gìn hệ sinh thái tự nhiên, và giảm thiểu các tác hại biến đổi khí hậu có thể xảy ra do nước biển dâng, thủy triều thất thường, hoặc do nhiễm mặn. Tùy theo yêu cầu và hiện trạng thực tế của dự án mà có các giải pháp phù hợp, nhưng tất cả dự án đều cần tính đến việc thiết kế không gian mặt nước, không gian xanh, khung sườn giao thông công cộng, và không gian công cộng của cộng đồng.

Không gian nước

Việt Nam nằm trong danh mục những nước chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi nước biển dâng là vì: không như các nước khác, một phần lớn các khu đô thị hóa tại Việt Nam, đặc biệt là tại vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) và Đồng Bằng Sông Hồng, nằm trong khu vực đất thấp, do đó sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp khi nước biển dâng.

Như vậy nói chung, các đô thị mới sẽ xây dựng sắp tới nên tránh xây dựng những khu vực nằm trong giới hạn trong kịch bản nước biển dâng 1 m. Tuy vậy, điều này cũng có một số ngoại lệ, không có nghĩa là đô thị mới tuyệt đối không thể xây dựng ở vùng đất thấp, mà còn phải cân nhắc hiệu quả kinh tế và ứng xử môi trường. Với vị trí chiến lược, nằm sát trung tâm hiện hữu TP Hồ Chí Minh (Trung tâm mới Thủ Thiêm) và nằm ở khu vực vành đai 1 của trung tâm TP Hồ Chí Minh (Đô thị Nam Sài Gòn), việc phát triển hai khu vực này lại là điều tất yếu phải làm, miễn là có giải pháp quy hoạch phù hợp hiệu quả kinh tế và giải quyết được bài toán môi trường.

Để ứng xử phù hợp với biến đổi khí hậu, các khu đô thị mới nằm trong khu vực có nguy cơ cần lưu ý những giải pháp tương ứng như:

  • Nâng cốt nền lên cao, có tính đến kịch bản nước biển dâng và hiệu quả kinh tế nói chung. Cốt nền cao nhất cần dành ưu tiên cho các khu vực công trình giao thông và công trình trọng điểm. Điều này sẽ được nói rõ hơn trong phần thứ ba – khung sườn giao thông công cộng và không gian công cộng.
  • Xây dựng hệ thống kênh rạch và hồ nước điều tiết để “trả lại” không gian dành cho nước (bị chiếm bởi các khu vực đô thị hóa). Hệ thống kênh rạch liên hoàn có thể vừa có chức năng điều tiết nước, vừa phục vụ cho giao thông thủy. Ý tưởng phát triển Quy hoạch Nam Sài Gòn của SOM như những ốc đảo liên hoàn kết nối với nhau bằng các trục giao thông chính. Và bố trí giao thông qua kênh rạch là một trong những ý tưởng chủ đạo giúp SOM chiếm giải nhất trong cuộc thi. Khu Đô thị Công nghệ Đông Kiều tận dụng hệ thống kênh hiện hữu và hai hồ điều tiết nhân tạo để phục vụ nhu cầu điều tiết mực nước và giao thông thủy nội bộ, cũng như giao thông thủy đối ngoại kết nối với sông Hậu và thành phố Cần Thơ.
  • Trong những khu vực có nguy cơ nhiễm mặn, việc bảo vệ nguồn nước ngọt là rất quan trọng. Khu Đô thị Du lịch Thái Nam được bố trí cao độ thay đổi và cây xanh cách ly để bảo vệ các hồ nước ngọt trước nguy cơ nhiễm mặn từ biển. Các hồ nước này đồng thời đóng vai trò cảnh quan và du ngoạn trên hồ cho khách du lịch.

Không gian xanh

Việc bố trí không gian xanh liên hoàn phối hợp với không gian nước đóng vai trò quan trọng trong quy hoạch đô thị và đối phó với biến đổi khí hậu như: làm đẹp đô thị và là nơi đi bộ thư giãn cho người dân; dẫn gió điều hòa nhiệt độ cho khu vực; thẩm thấu và dẫn nước thoát ra sông hồ làm giảm nguy cơ ngập lụt. Diện tích xanh của ba dự án nói trên, bao gồm diện tích công viên cây xanh – mặt nước, diện tích xanh trong từng khu chức năng, trung bình cao hơn 50% tổng diện tích. Ngoài ra, diện tích bê tông nền cũng được giảm thiểu, hoặc được thiết kế để làm tăng độ thẩm thấu nước và thông hơi của đất nền. Điều này không những làm giảm nguy cơ ngập nước, giúp vi khí hậu mát mẻ hơn, mà cũng đồng thời tạo điều kiện cho hệ sinh thái trong đô thị được cân bằng hơn.

Bố cục Khu Đô thị Nam Sài Gòn như những hòn đảo với kênh rạch theo hướng Bắc Nam hoặc Đông tây. Bố cục Khu Đô thị Công nghệ Đông Kiều theo tuyến kênh rạch trung tâm và hồ nước. Cả hai bố cục này, cùng với các mảng xanh dọc theo kênh rạch hoặc thẳng góc với các kênh rạch giúp làm mát điều hòa được lượng nước cho khu vực.

Bố cục Khu Đô thị Du lịch Thái Nam thì mở hai tuyến cây xanh chính thẳng ra biển, giúp dẫn gió mát từ biển vào sâu trong đất liền, vào khu vực hồ nước ngọt, và giúp thêm cho việc thẩm thấu nước, thoát nước mưa và nước mặt ra biển được thuận tiện. Tuyến đi bộ xanh công cộng này còn cho phép người dân đi thẳng ra biển với ba cụm du lịch với trọng tâm và tính chất dịch vụ du lịch khác nhau, sự chuyển tiếp nhẹ nhàng giữa từng khu đã góp phần tôn vinh bản sắc và phục vụ cho lợi ích công cộng. Điều này có ý nghĩa lớn trong hoàn cảnh nhiều đô thị du lịch biển cho phép các dự án tư nhân chiếm trọn mặt tiền biển, làm cho người dân không có lối ra sống gần biển.

Khung sườn giao thông công cộng và không gian công cộng của cộng đồng

Việc phát triển đô thị mới dựa trên khung sườn giao thông huyết mạch, đặc biệt là giao thông công cộng, là điều căn bản của một quy hoạch bền vững - điều này giúp giảm thiểu giao thông cá nhân, qua đó giảm thiểu lượng khí thải làm ô nhiễm môi trường và làm trái đất nóng lên. Ngoài ra, điều này còn giúp cho việc phát triển đô thị được thuận lợi trong việc thu hút và xoay vòng vốn.

Trong bối cảnh quy hoạch cần được tính đến yếu tố biến đổi khí hậu và nước biển dâng, hiện nay có hai định hướng đang được bàn cãi là: làm đê bao cho toàn vùng, hay xử lý cục bộ cho từng khu vực. Việc lập đê bao chạy dài hàng trăm ki lô mét nên hết sức cân nhắc. Kinh nghiệm tại Hà Lan và tại Anh cho thấy giải pháp đê bao quy mô lớn không phải là giải pháp hoàn hảo mà lại rất tốn kém trong việc chống chọi với ngập lụt, và sau này là với mối đe dọa nước biển dâng.

Nhiều nhà chuyên môn quốc tế sau khi xem xét khu vực Đồng Bằng Sông Cửu Long đều khuyên chúng ta nên phát triển các khu dân cư mới ở vùng đất cao, di dời hoặc cải tạo các khu dân cư ở vùng đất thấp với đê bao. Các cụm dân cư này, và các khu vực chức năng quan trọng của cộng đồng (như trường học, kho lúa, cơ sở y tế, …) sẽ được kết nối với nhau bằng một mạng lưới giao thông chính, tất cả đều có cốt nền cao, phù hợp với việc chuẩn bị ứng phó với kịch bản biến đổi khí hậu có thể xảy ra. Khu Đô thị Công nghệ Đông Kiều được phát triển trên khung sườn giao thông công cộng, gồm có một tuyến xe buýt điện chạy vòng quanh (các điểm dừng có khoảng cách trung bình từ 8-12 phút đi bộ đến mọi nơi), và các bãi xe bố trí dọc theo tuyến, trạm trung tâm được kết nối với các trung tâm đô thị trong vùng như Cần Thơ và Vĩnh Long. Dự án đề xuất cốt nền trung bình toàn khu cao hơn +2,2m. Riêng cốt nền các khu vực quan trọng của dự án và các trục giao thông chính được xác định là cao nhất của khu vực để đảm bảo phục vụ ứng cứu và tạm trú cho người dân khi có ngập lụt ở mức cao.

Khu Đô thị Du lịch Thái Nam cũng theo mô hình tương tự Khu Đô thị Công nghệ Đông Kiều, nhưng được bố trí như một mạng lưới xe buýt khu vực, kết nối với trục giao thông xe và tuyến xe điện chính Bắc Nam của toàn đảo sẽ xây dựng trong tương lai. Khu Đô thị Nam Sài gòn có Đại lộ chính Nguyễn Văn Linh rộng 120 mét với một dải cây xanh ở giữa, dự trù cho việc phát triển xe điện kết nối với khu trung tâm TP Hồ Chí Minh và các khu lân cận, và mạng lưới xe buýt trong tương lai. Trong cả ba dự án này, người dân có thể đi lại mọi nơi không cần phương tiện giao thông cá nhân nếu họ muốn thế.

KẾT LUẬN - CẦN MỘT CHIẾN LƯỢC TỔNG THỂ VÀ HỢP TÁC ĐA NGÀNH

Việc áp dụng các nguyên tắc thiết kế quy hoạch kiến trúc bền vững và ứng xử với biến đổi khí hậu nói trên sẽ giúp chúng ta chuẩn bị tốt trước nguy cơ nước biển dâng về dài hạn, và giảm thiểu nguy cơ ngập lụt về ngắn hạn. Nhưng quan trọng hơn, chúng ta cần có một cái nhìn tổng thể và hợp tác đa ngành của tất cả các khu đô thị trong vùng, vì việc ứng xử với biến đổi khí hậu không thể tiến hành một cách riêng lẻ mà phải cùng nhau phối hợp để đạt hiệu quả cao.

Ví dụ, nhìn lại khu trung tâm thành phố Hồ Chí Minh và phụ cận, cho dù quy hoạch Thủ Thiêm và Nam Sài Gòn có ứng xử cho không gian nước phù hợp như đã nói ở trên và không bị ngập lụt, nhưng khu vực bờ Đông của khu Trung tâm ngày càng bị ngập lụt nhiều hơn. Một số người cho rằng đó là do việc phát triển Nam Sài Gòn, vùng đất thấp của TP Hồ Chí Minh, nhưng kinh nghiệm thế giới (ví dụ tại Boston, Thượng Hải là những đô thị có điều kiện địa lý tự nhiên rất giống với TP Hồ Chí Minh) cho thấy là người ta hoàn toàn có thể phát triển đô thị về các phía, bao gồm cả về phía vùng đất thấp thoát nước của đô thị. Nguyên nhân sâu xa hơn của tình trạng ngập lụt ở bờ Đông mà ít người nói đến, là do khu vực này có mật độ xây dựng cao hơn nhiều lần so với trước kia, hạ tầng bị quá tải, nhưng diện tích mặt nước và diện tích xanh giảm, hệ thống giao thông công cộng không hiệu quả, dẫn đến ách tắc giao thông thường xuyên… Khu vực bờ Đông TP HCM hiện nay đang cần được quy hoạch lại và áp dụng các nguyên tắc thiết kế quy hoạch kiến trúc bền vững và ứng xử với biến đổi khí hậu. Nói một cách cụ thể, chúng ta cần phải có quy hoạch cốt nền cấp thoát nước tổng thể phù hợp, gia tăng diện tích xanh thẩm thấu nước, giảm diện tích bêtông hóa mặt nền, khai thông và mở rộng diện tích sông hồ kênh rạch, gia tăng diện tích công viên cây xanh tương ứng với việc giải tỏa các khu ổ chuột để xây dựng nhà cao tầng.

Tóm lại, bên cạnh chiến lược phát triển vùng đô thị, quy hoạch của từng khu đô thị cũng cần phải áp dụng các nguyên tắc thiết kế quy hoạch kiến trúc bền vững và ứng xử với biến đổi khí hậu, thì mới có thể cùng nhau đạt kết quả khả quan.


TSKH. KTS. Ngô Viết Nam Sơn


TSKH. KTS. Ngô Viết Nam Sơn là một chuyên gia và giảng viên về quy hoạch và kiến trúc bền vững tại Bắc Mỹ và Việt Nam. Ông là chủ nhiệm đồ án hai đồ án quy hoạch chi tiết 1/500 theo mô hình xanh đã được UB Tỉnh phê duyệt, được sử dụng làm minh họa trong bài viết này, gồm có Khu Đô thị Du lịch Thái Nam (Phú Quốc, Kiên Giang) và Khu Đô thị Công nghệ Đông Kiều (Vĩnh Long). Ông cũng là thành viên nhóm thiết kế chính của SOM tại San Francisco, lãnh đạo bởi KTS John Kriken, trong quá trình phát triển đồ án quy hoạch Khu Đô thị Nam Sài Gòn.


http://www.tapchikientruc.com.vn/thiet-ke-quy-hoach-kien-truc-ben-vung-ung-xu-voi-bien-doi-khi-hau.html

No comments:

Post a Comment