Vô cổ bất thành kim

Năm nay bước vào tuổi 71, độ tuổi "cổ lai hy", KTS. Ngô Viết Thụ vừa trải qua một cuộc giải phẫu. Trong thời gian nằm dưỡng bệnh, xem truyền hình thấy Thủ tướng Võ Văn Kiệt thăm các tỉnh miền Tây Nam Bộ, ông thấy tiếc vì nếu không bị bệnh ông đã tháp tùng cùng đi trong đoàn cố vấn cho Thủ tướng. Thế là ông lúi húi phác thảo mô hình nhà chống lũ cho đồng bằng sông Cửu Long, một công trình mà ông rất tâm đắc vì nếu thành công, nó sẽ giúp hàng vạn người dân miền Tây chung sống với lũ.

KTS. Ngô Viết Thụ
"Tôi sinh ra trong một gia đình Nho giáo, ông nội tôi là một người Nho giáo hết sức nghiêm, cụ bắt tôi phải đi học chữ Hán 3 năm rồi mới cho học chữ Quốc ngữ, chữ Pháp. Trong ba năm đó tôi đã học hết Tam Tự Kinh, Minh Tâm Bảo Giám và Đại Học, Trung Dung, Luận Ngữ, Mạnh Tử, đủ bộ Tứ Thư. Vì phải học chữ Hán nên tôi vào trường chậm hơn các bạn và phải khai bớt tuổi để được vào học. Lúc đó tôi trách ông cụ ghê lắm. Nhưng lớn lên tôi phải hàm ơn cụ vì chính nhờ 3 năm căn bản đó đã dần dần trang bị cho tôi một vốn kiến thức về Nho học và đã giúp tôi rất nhiều trong cuộc đời..." KTS. Ngô Viết Thụ đã trả lời cho câu hỏi vì sao ông được xem là một người Tây học nhưng các công trình của ông đều mang nặng dấu ấn Á Đông.


Đồ án Vương Cung Thánh Đường
đoạt giải Khôi Nguyên La Mã năm 1955
của KTS. Ngô Viết Thụ
Giải Khôi Nguyên La Mã mà ông đoạt được mang vinh quang về cho dân tộc Việt Nam có phần góp sức của những kiến thức Nho học. Công trình được làm trong 100 ngày thì đến ngày thứ 85 ông xé luôn bản vẽ và làm lại từ đầu vì sợ rằng cứ tiếc sửa mãi thì lại càng hỏng thêm. Trong 15 ngày còn lại ông đã hoàn thành đồ án Vương Cung Thánh Đường trên đảo. Duy nhất mình ông cho mặt trước Nhà thờ hướng theo dòng nước chảy chứ không theo hướng Đông, xéo theo dòng nước. Khi chấm Ban giám khảo chất vấn: Tại sao không xoay hướng về Jerusalem? Ông trả lời vì phương Đông có câu Thiên tử tấn định vi thiên hạ, chỉnh hướng giả (Vua là người tấn định trong thiên hạ, chỉ hốt về đâu thì theo đó mà sắp xếp), với người thường có câu Quân tử tịch bất chính bất tọa (Người quân tử chiếu trải không ngay không ngồi) chính vì vậy mà không thể để nhà thời xéo với dòng nước. Ông còn hỏi lại: Tại sao Chúa (Á Đông là Thượng Đế) vốn vô sở bất tại (ở đâu cũng có) mà nhất thiết phải xoay bàn thờ chính về phía Đông. Thực ra ông hỏi vậy là thật thà vì nếu là người Công giáo ắt phải hiểu điều đó. Ban giám khảo biết ông theo đạo Phật, không biết giáo lý Thiên Chúa nhưng trả lời xác đáng nên cuối cùng ông đã đoạt giải Khôi Nguyên ngay vòng chấm đầu tiên.

Khi ông đoạt giải năm 1955, lúc đó cả Châu Âu là một công trường, nếu ở lại thậm chí chẳng cần làm việc, chỉ cần cho mượn tên cũng sống giàu có, nhưng ông đã quyết định quay về Việt Nam sau khi nhận được thư của gia đình kèm theo 5 trái xoài và mấy câu thơ:

Xưa kia vốn ở chốn bùn rong
Gặp nước lên cao được lớn giòng
Phỉ chí anh hùng vùng vẫy sướng
Chắc rằng cá gáy hóa thành long

Bài thơ khen ông đỗ đạt nhưng kèm theo mấy câu: Vũ lộ bất triêm vô bổn thảo, Phong vân chỉ hóa hữu lân ngư (Cây có rễ mới xanh tốt khi gặp sương mưa, Cá có vẩy mới hóa thành rồng), ý cha nhắc ông con người không có nguồn gốc như cây không có rễ, không có truyền thống gia đình thì cũng như cá không vẩy không thể hóa rồng. Không đắn đo gì, ông thu xếp hành lý về Việt Nam năm 1961 sau khi nghiên cứu ở Hàn Lâm Viện Pháp tại Roma.

Thấy người dân còn nghèo khổ quá, ông nghĩ muốn xây tháp cao phải xây cái nền trước, vì vậy công việc đầu tiên ông nhận là cải tạo nông thôn miền Tây. Ông cũng đã từng tham gia quy hoạch khu Sài Gòn - Gia Định. Sau năm 1975, ông tham gia nghiên cứu chỉnh trang Hà Nội, Vĩnh Phú, Quảng Ninh, Hải Phòng... rồi Huế, Nha Trang, Đà Lạt... Nhưng người dân bình thường lại biết, nhớ nhiều nhất đến các công trình như Dinh Độc Lập, Viện Hạt Nhân Đà Lạt, Chợ Đà Lạt, Khu Đại Học Huế... vì chúng luôn được gửi gắm trong đó nhiều tình cảm và đặc biệt là nhiều ý nghĩa thâm sâu dựa trên triết học Á Đông.

Tôi hỏi ông: "Người ta bảo đồ án của Bác không bao giờ đặt cây cối, hồ nước mà không có ý, cây chỗ nào, nước chỗ nào đều có lý do cả?" Ông cười khiêm tốn: "Mình sắp xếp bao giờ cũng phải theo địa hình địa cuộc như ông bà mình nói "Lấy vợ hiền hòa, làm nhà hướng Nam" là vậy. Phải theo động, tĩnh, theo hướng gió, hướng nắng, phải biết theo Xuân phân, Hạ chí để nhà lúc nào cũng sáng, cũng mát. Ai nói mình thiết kế theo phong thủy là không đúng, vì phong thủy cũng có chỗ mâu thuẫn. Tỷ như nói Tiên tích đức nhi hậu tầm long, rồi Bất mưu địa nhi cầu táng (phải có Đức trước rồi mới tầm long sau, chớ nên thấy đất tốt mà giành lấy). Vả lại mình cũng chưa đủ sức nghiên cứu hết về phong thủy được. Mình lại hay dùng chiết tự nhưng nhận thấy rõ nhất là rất nhiều cây, mình vốn mê cây, vì văn phi sơn thủy vô kỳ khí, nhân bất phong sương vị lão tài (cảnh quan mà không có sơn thủy thì không có kỳ khí, người không trải phong sương thì chưa là người từng trải). Mình mạng Hỏa, trong Ngũ hành thì Mộc năng sinh Hỏa, Hỏa năng sinh Thổ. Vì vậy ông nội mới đặt tên cho mình là Thụ là cây, chữ Thụ ( ) giữa là Thổ, hai bên là Mộc vây quanh. Hình như ông nội mong nuốn tôi gắn bó với thảo mộc." 

Hiện ông ít sáng tác mà đang nghiên cứu, chẳng hạn nghiên cứu về vuông tròn. Tại sao khi Lang Liêu dâng bánh chưng bánh dày ý nói trời tròn đất vuông mà vua Hùng truyền ngôi? Tại sao ông bà ta nói chúc cho mẹ tròn con vuông? Chắc chắn không phải hiểu tròn vuông theo hình học, càng không phải hình bánh chưng bánh dày. Kiến trúc liên quan đến toán học. Ông thấy cái bánh chưng giống chữ Tỉnh ( ) trong tỉnh điền, đó là hình ảnh bài toán ma trận.

KTS. Ngô Viết Thụ và con trai
KTS. Ngô Viết Nam Sơn
Hình vuông là bài toán ma trận, còn tròn là bài toán thăng bằng động. Thành ra kiến trúc Việt Nam mới nhìn thì thấy bình thường, nhưng chứa nhiều điều cao siêu chưa hiểu hết. Chuyện vuông tròn của ông không chỉ là lý thuyết trên giấy tờ vì con trai ông, KTS. Ngô Viết Nam Sơn đang theo đó làm ý tưởng cho luận án tốt nghiệp tại Đại học Berkeley (Mỹ). Ông cho đó là điều cần thiết vì kiến trúc Việt Nam đi từ nền văn minh Ấn - Trung rồi Hy - La. Văn minh Hy - La dựa trên cả lượng giác học, hình học không gian chứ không chỉ đơn thuần là hình học phẳng vì kiến trúc có cao thấp, lớn nhỏ khác nhau. Vả lại phương Tây có kỹ thuật tốt, phối hợp với ý nghĩa thâm sâu của kiến trúc Việt Nam thì mới đáp ứng được với yêu cầu của hiện đại, khoa học mà vẫn đậm đà bản sắc dân tộc. Theo ông học phải đi đôi với hành, sang Mỹ tiếp xúc với thực tế, học bổng lại không đủ sống thì phải làm thêm, có thêm điều kiện tiếp xúc như vậy hợp với tri hành hợp nhất của người Việt, ông mong con trai ông tiếp thu sở học của ông và tiếp thu những kiến thức mới lạ của thế giới để về giúp sức cho đất nước. Tuổi cao, sức yếu, nhưng ông vẫn không ngừng nghiên cứu, sáng tạo, ông không bao giờ nghĩ đến những điểm dừng cuối cùng vì theo ông, Kinh Dịch kết thúc bằng chương Vị tế, chuyện trời đất còn dang dở, thì sự đời không thể biết lúc nào kết thúc, cái gì là cuối cùng cả. Ông thuộc loại người trọng cổ, nhưng ông lại tự hào về điều đó vì với ông, vô cổ bất thành kim.

Để có ngày hôm nay, KTS. Ngô Viết Thụ cho biết ông có rất nhiều người để hàm ơn. Đó là ông nội và cha ông, người đã nuôi dạy ông nên người, đó là các thầy dạy Toán thuở nhỏ đã giúp ông hiểu được cái cực lớn, cực nhỏ của vũ trụ. Đó là thầy Cao Xuân Huy, người đã giúp ông thêm thấu hiểu cái mà Lão Tử gọi là Đạo, còn Mác gọi đó là vật chất. Đặc biệt, ông cảm ơn bà Võ Thị Cơ, vợ ông, người đã chia sẻ cùng ông trong cuộc đời đã mất gần 20 năm nay, bà không ham giàu có, danh vọng, đã khuyên ông không nên nhận chức Bộ trưởng do Ngô Đình Diệm mời mà nên trau dồi nghề nghiệp, làm kiến trúc sư để phục vụ đất nước, phục vụ nhân dân.


Trường Giang ghi

Năm 1997

No comments:

Post a Comment